Выступление председателя Духовного управления мусульман Российской Федерации Главного Муфтия Шейха Равиля Гайнутдина на пленарном заседании XVI Всероссийского форума татарских религиозных деятелей «Национальная самобытность и религия» в Казани:

Мөхтәрәм Рөстәм Нургали улы!
Мөхтәрәм Васил Гаптелгаяз улы!
Мөхтәрәм Президиум!
Мөхтәрәм мөфтиләр, имам-мөхтәсибләр, имамнар, кадерле дин кардәшләрем!

Барчагызны динебезнең күркәм сәламе:
Әссәламү галәйкүм вә рахмәтуллаһи вә бәрәкәтүһ дия ихлас калбемнән сәламлим.

Без бүген ике миллиардтан артык кешесе, дистәләгән дәүләтләре булган Ислам дөньясының 2026 нчы елда мәдәни башкаласы дип сайанган Казанда жыелдык. Ни өчен Казан үзе ислам дәүләтендә булмаган Россиядәге бер шәһәр шундый олуг дәрәҗәгә, шәрәфәткә иреште?

Мөхтәрәм җәмәгать, беренче чиратта, бу татар халкының укымышлылыгы, гыйлемгә, китапка зур хөрмәте, мәгърифәткә омтылуы һәм мәдәниятнең иң югары сыйфатлы әсәрләрен тудыра белүенә бәйле. Икенчедән татар халкы тынычлык сөюче, диннәрара тату, матур итеп яшәү үрнәген күрсәтүе өчен дә. Безнең арабыздан чыккан Курсавилар, Фәизханнар, Камалилар, Бигиләр бөтен татар халкы һәм аның рухи-гыйлми яшәешен дөньякүләм мәдәният орбитасына керткәннәр. Китапчылык, укуга һәвәслек, хөр һәм тирән фикер йөртү сәләте аркасында без татарларны башка халыклар таныганнар, таныйлар һәм хөрмәт итәләр. Шулар арасында быел 250-еллыгын билгеләп үтә торган Габденнасыйр Курсави, 200-еллыгын билгели торган Гали Чокрый, 175 еллыгын үткәрә торган Исмәгыйл Гаспралы һәм башка олуг фикер ияләрен атарга була. Без горурланып әйтәбез: Ислам дөньясының мәдәни башкаласы исемен алгач, Казанда иң беренче рәсми чара булып Халыкара Коръән уку бәйгесе булды. Изге Китап Кәләме Шәрифкә хөрмәт йөзеннән ясалган бу адымыгыз өчен Сезгә тирән ихтирамымны җиткерәм, хөрмәтле рәис Рөстәм Нургалиевич. 

Бүгенге имамнар җыены, Казанның зур бәйрәме көннәрендә дистәләгән илләрдән килгән дистә меңнәрчә кунаклар – болар бүгенге көндә без кичерә торган рухи яңалыш, үсеш, алгарышның бер чагылышы.

Минем ышануымча безнең дини фикер байлыгыбыз, гыйлем һәм фикер тирәнлегебез киләчәктә дә югалмаячак бер милләт булуыбызга тирән нигез булып тора. Бай мирасыбызны торгызу, яшьнәтү, тану һәм аны таныту безнең бурыч. Бу юнәлештә безнең Диния нәзарәтебез дистә еллардан бирле эзлекле эш алып бара. Мәрҗани, Фәизхан, Гаспралы, Биги, Буби, Баруди, Фәхретдин, Акаев фәнни укулары һәр ел саен Россиянең төрле төбәкләрендә үткәрелеп килә. Бу конференцияләр вакытында гыйлем ияләре фәнни фикер өлкәсендә яңа ачышлары, хезмәт җимешләрен күрсәтә, милләтебез, өммәтебез файдасына яңа чыккан китапларын тәкъдим итә.

Узган еллардагы чыгышларымда мин безнең тарафтан нигез салынган “Хөсәин Фәизхан мирасы”, “Ризаэтдин Фәхретдин мирасы”, “Муса Бигиев мирасы” дип аталган китап серияләрен әйтеп узган идем. Быел исә “Шиһабетдин Мәрҗани мирасы” дигән китап сериясен башлап җибәрдек. Рухи остазыбызның “Фәваид Мөһиммә” исемле әсәренең тәрҗемәсе дөнья күрүе белән барыбызны да тәбрик итәм.

Казанда, Уфада, башка җирләрдә дә бу юнәлештә фәнни эшчәнлек бара. Канәгатьлек хисе белән әйтәм: дүртенче ел рәттән Татарстан фәннәр академиясе һәм Бөтендөнья татар конгрессы бн берлектә без һәр еллык Мәрҗани укуларын нәкъ менә Казанда үткәрәбез. Мәрҗани исемен йөртүче Тарих институты, башка фәнни оешмалар белән хезмәттәшлектә, фикердәшлектә алга барабыз. Казанда чыккан һәр яңа фәнни хезмәткә, һәр уңышка сөенәбез.

Безнең алда яшәп киткән буыннар безгә җәмигъ мәчетләр, мәдрәсәләр төзеп, вакыф милке, гыйлми хәзинәләр калдырганнар. Бу мирасны күз карасыдай саклыйбыз, яңартуга көч куябыз. Форсаттан файдаланып Мәскәүнең Татар бистәсендә урнашкан Тарихи мәчет комплексын реставрацияләүгә зур өлеш керткән өчен мөхтәрәм Марат Шакирҗан улы Хөснуллинга һәм Рөстәм Нургали улы Миннихановка тирән рәхмәтемне белдерәм. Тарихи мәчетнең бинасы 2025 елның азагында Мәскәү хөкүмәте һәм Россия Мәдәният министрлыгы ярдәмендә тулысынча, тарихи проектына кире китереп, реставрациясе ясалып яңадан ишекләрен ачты. Хәзер исә 1913 елда Садыйк Ерзин төзеткән мәчет каршындагы ике катлы мәдрәсә бинасы да Татарстан Республикасы ярдәмендә яңартыла – реставрация ясала.

Үземә еш кына шунлый сорау бирәм: без үзебездән соң киләчәк буыннарга нәрсәләр калдырырбыз? Безнең буын дин әһелләренә ХХ гасыр азагында сүнеп барган дин учагын яңадан дөрләтү вазыйфасы насыйп булды. Инде XXI гасырның да бер чиреге үтеп китте. Бу тарихи дәвердәге төп бурычыбыз ул – үзебезгә алмаш әзерләү, яңа буынның тәрбиясен бай булган духи-дини мирасыбызга таянып оештыру. Бүген төп мәсләгебез яңа мәдәни һәм дини көчләр үстерү, аларны аякка бастыру. Бу яңа буын безнең дини байрагыбызны алга таба күтәреп барачак.

Дөньяның фәнни үсеше-алгарышы, шул исәптән ясалма фәһем ягъни искусственный интеллект бу юнәлештә безнең коралыбыз, ярдәмчебез булырга тиеш. Яңа технологияләр бирә торган мөмкинчелекләрне нәкъ менә фикри һәм рухи үсешебез өчен куллануыбыз зарури. Татарларның киләчәген тәэмин итүнең бердәнбер юлы – ватаныңны, милләтеңне сөю, иманны ныгыту, рухи куәтебезне арттыру һәм фәнгә таяну.

Сүземне төгәлләп, мөхтәрәм Рөстәм Нургалиевич, Сезгә тагын бер мөрәҗәгатем бар. Белүебезчә, безнең Татар дин әһелләре форумында Россиянең Донбасс, Херсон, Запорожье, Луганск җирлекләреннән, ягъни илгә кире кайткан тарихи территорияләрдән дини идарә рәисләре һәм имамнары да катнаша.

Татарстан бара торган СВОга, Ватаныбызны саклар өчен үзләренең җаннарын да, каннарын да кызганмыйча сугышучы хәрбиләрне дини-рухи ихтыяҗларын үтәүдә имамнарның даими йөрүләре, Сезнең шәхсән бу изге эшкә зур әһәмият бирүегезне таныйбыз, рәхмәтебезне белдерәбез.
Шул йөздән, Донецк Халык Республикасы мөселманнары Диния нәзарәте рәисе Рәшид хаҗи Брагин безнең хәер-фатыйхабыз илә сезне, мөхтәрәм Рөстәм нургалиевич, “За заслуги перед уммой Донбасса” медале белән бүләкләргә карар бирде. Шул бүләкләү тантанасын үткәрергә рөхсәт итегез.

Мөбарәк булсын!

15 май 2026 ел, Казан

Пераевод на русский язык:

Выступление муфтия Гайнутдина на XVI Всероссийском форуме татарских религиозных деятелей*

Выступление председателя Духовного управления мусульман Российской Федерации главного муфтия шейха Равиля Гайнутдина на пленарном заседании XVI Всероссийского форума татарских религиозных деятелей «Национальная самобытность и религия» в Казани 16 мая 2026 года:

Уважаемый Рустам Нургалиевич!

Уважаемый Василь Гаптелгаязович!

Уважаемый Президиум!

Уважаемые муфтии, имам-мухтасибы, имамы, дорогие мои братья!

От всего сердца приветствую всех вас прекрасшим исламским приветствием:

Ассаляму алейкум ва рахматуллахи ва баракятух.

Сегодня мы собрались в древней Казани − культурной столице всего исламского мира, который насчитывает десятки государств в разных частях света и около двух миллиардов человек по всему миру. Почему город в стране, которая не является мусульманским государством, удостоился столь высокой чести и почета?

Это связано, в первую очередь, с образованностью татарского народа, его глубоким уважением к знаниям и книжности, стремлением к просвещению и способностью создавать высокие образцы культуры. А во-вторых, наш народ являет собой пример миролюбия, межрелигиозного согласия и умеет жить с соседями в дружбе и согласии. Вышедшие из нашей среды мыслители, такие как Курсави, Фаизханов, Камали, Бигиев вывели татарский народ и его духовно-интеллектуальную жизнь на орбиту мировой культуры. Благодаря любви к книгам и чтению, способности свободно и глубоко мыслить, татар знают и уважают другие народы. Среди великих исторических личностей, почитаемых современниками, нельзя не назвать Абденнасыра аль-Курсави, чье 250-летие мы отмечаем в этом году. В текущем годы мы также чествуем 200-летие Гали Чокрыя и 175-летие Исмагила Гаспринского.

Мы с гордостью отмечаем, что первым официальным мероприятием в рамках года культурной столицы исламского мира в столице Татарстана стал Международный конкурс чтецов Корана. За это решение, принятое в знак уважения к Священному Писанию — Благородному Корану, выражаю Вам, уважаемый раис Рустам Нургалиевич, свою глубокую признательность.

Сегодняшнее собрание имамов, десятки тысяч гостей из сотни стран мира в дни большого праздника Казани — это отражение того духовного обновления, развития и прогресса, которые мы переживаем ныне.

Я убеждён, что наше духовное богатство, глубина наших знаний и мысли станут прочным основанием для того, чтобы и в будущем мы оставались народом, не утратившим своего духовного и культурного облика. Наш долг — восстанавливать, оживлять, изучать наше богатое наследие и знакомить с ним других. Наше Духовное управление мусульман Российской Федерации на протяжении десятилетий ведёт последовательную работу в этом направлении. Ежегодно в разных регионах России проводятся чтения имени  Ш. Марджани, Х. Фаизханова, И. Гаспринского, М. Бигиева, М. Буби, Г. Баруди, Р. Фахретдина, А. Акаева. На этих конференциях учёные представляют последние открытия в области научной мысли, плоды своих трудов, знакомят с новыми книгами, изданными на благо нашей нации и уммы.

В своих выступлениях прошлых лет я упоминал о наших книжных сериях «Наследие Хусаина Фаизханова», «Наследие Ризаэтдина Фахретдина», «Наследие Мусы Бигиева». А в этом году мы запустили книжную серию «Наследие Шигабутдина Марджани». Поздравляю всех нас с выходом в свет перевода труда нашего духовного наставника «Фаваид Мухимма» («Важные наблюдения»).

В Казани, Уфе и других городах также ведётся научная работа в этом направлении. С удовлетворением отмечаю: четвёртый год подряд совместно с Академией наук Татарстана и Всемирным конгрессом татар, при содействии Фонда поддержки исламской культуры, науки и образования, мы проводим ежегодные чтения имени Ш.Марджани именно в Казани. Мы сотрудничаем и взаимодействуем с Институтом истории имени Марджани Академии наук Республики Татарстан и другими научными организациями. Мы радуемся каждому новому научному труду, каждому успеху Казани.

Ушедшие поколения оставили нам соборные мечети, медресе, вакуфное имущество, научные сокровища. Мы храним это наследие как зеницу ока, прилагаем все силы к его обновлению. Пользуясь случаем, выражаю глубокую благодарность уважаемому заместителю председателя Правительства Российской Федерации Марату Шакирзяновичу Хуснуллину и раису республики Татарстан Рустаму Нургалиевичу Минниханову за большой вклад в реставрацию комплекса Исторической мечети в Татарской слободе Москвы. По решению Президента Владимира Путина, здание Исторической мечети при поддержке правительства Москвы и Министерства культуры Российской Федерации было полностью отреставрировано в конце 2025 года — восстановлено по историческому проекту — и вновь открыло свои двери. А сейчас при содействии Республики Татарстан идет реставрация двухэтажного здания медресе, построенного в 1913 году Садыком Ерзиным при мечети.

Я часто задаю себе вопрос: что мы оставим после себя грядущим поколениям? На долю нашего поколения религиозных деятелей выпала миссия вновь разжечь угасавший в конце XX века огонь веры. Вот уже четверть XXI века позади. Наша главная задача в эту историческую эпоху — подготовить себе смену, организовать воспитание нового поколения, опираясь на наше богатое духовно-религиозное наследие. Сегодня наш главный интерес — растить новые культурные и религиозные силы, ставить их на ноги. Это новое поколение понесёт дальше знамя нашей религии.

Научный прогресс мира, в том числе искусственный интеллект, должен стать нашим инструментом и помощником в этом направлении. Необходимо использовать возможности, предоставляемые новыми технологиями, именно для нашего интеллектуального и духовного развития. Единственный путь обеспечить будущее татар — это любить свою Родину, свой народ, укреплять веру, приумножать нашу духовную силу и опираться на науку.

Завершая своё выступление, хочу обратиться к Вам, уважаемый Рустам Нургалиевич. В нашем форуме татарских религиозных деятелей участвуют главы духовных управлений и имамы из Донбасса, Херсона, Запорожья, Луганска — то есть с исторических территорий, возвращённых в состав страны.

Народ глубоко признателен Вам, Рустам Нургалиевич, за неизменное внимание к военнослужащим, исполняющим свой долг на специальной военной операции, за заботу об духовных потребностях людей, кто рискует своим здоровьем и жизнью, не щадит себя в деле защиты Родины.

В связи с этим председатель Духовного управления мусульман Донецкой Народной Республики Рашид хаджи Брагин с нашего доброго благословения принял решение наградить Вас, уважаемый Рустам Нургалиевич, медалью «За заслуги перед уммой Донбасса». Позвольте провести эту церемонию награждения.

Мои поздравления!

15 мая 2026 года, Казань

_______________

* Перевод с татарского языка